Μια σπάνια φωτογραφία από το λιμάνι της Ρόδου ανοίγει ένα λιγότερο γνωστό κεφάλαιο της ιταλικής κατοχής. Οι Ερυθραίοι στρατιώτες του αποικιακού στρατού, η προηγούμενη δράση του στρατηγού Giovanni Ameglio στην Αφρική και τα στρατιωτικά αρχεία της εποχής συνθέτουν μια ιστορία που αρχίζει πιθανότατα αρκετά χρόνια πριν από το 1919.
Η παρουσία Αφρικανών στρατιωτών στη Ρόδο κατά την περίοδο της Ιταλοκρατίας αποτελεί μία από τις λιγότερο μελετημένες πτυχές της νεότερης ιστορίας του νησιού. Πρόκειται για τους γνωστούς ως Ασκάρι (Ascari), στρατιώτες που υπηρετούσαν στις αποικιακές δυνάμεις της Ιταλίας και προέρχονταν κυρίως από περιοχές της ανατολικής Αφρικής, ιδιαίτερα την Ερυθραία.
Μέχρι σήμερα, οι αναφορές στην παρουσία τους στη Ρόδο συνδέονταν κυρίως με το 1919, όταν, σύμφωνα με μεταγενέστερες ιστορικές αφηγήσεις, αφρικανικά στρατιωτικά τμήματα μεταφέρθηκαν στο νησί στο πλαίσιο των ιταλικών στρατιωτικών επιχειρήσεων στην ανατολική Μεσόγειο.
Ωστόσο, η εξέταση ιταλικών φωτογραφικών συλλογών, στρατιωτικών μελετών και αρχειακών καταλόγων αναδεικνύει ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο: Ερυθραίοι Ασκάρι φαίνεται ότι βρίσκονταν στη Ρόδο ήδη από την περίοδο 1912–1913, αμέσως μετά την κατάληψη του νησιού από τους Ιταλούς.
Η ιστορική φωτογραφία στο λιμάνι της Ρόδου
Το σημαντικότερο τεκμήριο προέρχεται από το Museo Storico Italiano della Guerra στο Rovereto της Ιταλίας, ένα από τα σημαντικότερα μουσεία στρατιωτικής ιστορίας της χώρας.
Στο φωτογραφικό υλικό που μελέτησε ο ιστορικός Nicola Fontana περιλαμβάνονται εικόνες από την ιταλική κατάληψη της Ρόδου, στρατιωτικές εγκαταστάσεις, επιθεωρήσεις και τελετές της περιόδου.
Ανάμεσα σε αυτές βρίσκεται και η φωτογραφία που ανέσυρε το Rodosreport και αποδίδεται σε Ερυθραίους Ασκάρι σε λιμάνι, με χρονολόγηση 1912–1913 και αρχειακή ένδειξη 375/39, από τη συλλογή Edoardo de Merzlyak.
Η φωτογραφία, την οποία εξετάσαμε στο πλαίσιο της έρευνας, παρουσιάζει ομάδα Αφρικανών στρατιωτών συγκεντρωμένων σε προβλήτα. Στο βάθος διακρίνεται οχυρωματικό οικοδόμημα, το οποίο ταυτοποιείται οπτικά με τον Πύργο και Φάρο του Αγίου Νικολάου, στην είσοδο του Μανδρακίου.
Η ταυτοποίηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η δημοσιευμένη λεζάντα αποδίδει το λιμάνι ως «Rosi», αντί του αναμενόμενου «Rodi». Η οπτική αντιστοίχιση με το γνωστό μνημείο της Ρόδου αποτελεί ισχυρή ένδειξη ότι πρόκειται για σφάλμα στην αναγραφή της τοποθεσίας. Για την οριστική διόρθωση της αρχειακής λεζάντας, ωστόσο, απαιτείται έλεγχος του πρωτότυπου φωτογραφικού μητρώου.
Η δημοσίευση της συλλογής πραγματοποιήθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Annali del Museo Storico Italiano della Guerra, τεύχος 31 του 2023, στο άρθρο του Nicola Fontana με τίτλο Censimento dei fondi fotografici coloniali del Museo Storico Italiano della Guerra di Rovereto.
Η σημασία της εικόνας δεν περιορίζεται στο ότι απεικονίζει Αφρικανούς στρατιώτες. Εφόσον η τοποθεσία και η χρονολόγηση επιβεβαιωθούν οριστικά από το αρχείο, θα αποτελεί άμεση φωτογραφική μαρτυρία ότι η παρουσία των Ασκάρι στη Ρόδο είχε αρχίσει έξι έως επτά χρόνια πριν από το 1919.
Ποιοι ήταν οι Ασκάρι
Ο όρος «Ασκάρι» προέρχεται από την αραβική λέξη ʿaskarī, που σημαίνει στρατιώτης. Στην ιταλική αποικιακή ιστορία χρησιμοποιήθηκε για τους ντόπιους στρατιώτες που στρατολογούνταν στις αφρικανικές κτήσεις της Ιταλίας και υπηρετούσαν υπό Ιταλούς αξιωματικούς.
Οι πρώτες οργανωμένες μονάδες Ασκάρι δημιουργήθηκαν στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν η Ιταλία επέκτεινε την παρουσία της στην Ερυθραία. Με την πάροδο του χρόνου οι μονάδες αυτές απέκτησαν ιδιαίτερη οργάνωση, διακριτές στολές, βαθμολογική ιεραρχία και σημαντικό ρόλο στις αποικιακές επιχειρήσεις.
Οι Ασκάρι συμμετείχαν σε στρατιωτικές συγκρούσεις στην ανατολική Αφρική και αργότερα στον ιταλοτουρκικό πόλεμο στη Λιβύη. Η δράση τους δεν περιοριζόταν πάντοτε στις μάχες. Ανάλογα με τη μονάδα και την αποστολή τους, μπορούσαν να αναλαμβάνουν καθήκοντα φρούρησης, συνοδείας, ασφάλειας και υποστήριξης στρατιωτικών επιχειρήσεων.
Οι μονάδες αυτές αποτελούσαν τμήμα ενός αποικιακού στρατιωτικού συστήματος, στο οποίο οι Αφρικανοί στρατιώτες υπηρετούσαν υπό την εξουσία της ιταλικής διοίκησης. Η παρουσία τους στα Δωδεκάνησα πρέπει επομένως να εξετάζεται μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της ιταλικής αποικιακής πολιτικής και όχι ως μεμονωμένο περιστατικό.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και στη χρήση της λέξης ascari στις εφημερίδες της εποχής: δεν αναφέρεται πάντοτε αποκλειστικά σε Ερυθραίους στρατιώτες, αλλά μπορεί να χρησιμοποιείται γενικότερα για στρατιωτικό προσωπικό άλλων στρατών.
Ο Giovanni Ameglio και η προηγούμενη σχέση του με τους Ασκάρι
Κεντρικό πρόσωπο στην ιστορία της ιταλικής κατάληψης της Ρόδου είναι ο στρατηγός Giovanni Ameglio, επικεφαλής των στρατιωτικών δυνάμεων που κατέλαβαν το νησί τον Μάιο του 1912.
Η σχέση του Ameglio με τους Ερυθραίους στρατιώτες δεν άρχισε στη Ρόδο.
Πολύ νωρίτερα, κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής του σταδιοδρομίας στην ανατολική Αφρική, είχε αναλάβει τη διοίκηση του 5ου Ερυθραϊκού Τάγματος Ασκάρι, συμμετέχοντας στις ιταλικές επιχειρήσεις της περιόδου 1894–1896.
Η προηγούμενη αυτή υπηρεσία αποτελεί σημαντικό στοιχείο για την κατανόηση της εμπειρίας και των στρατιωτικών επαφών του. Ο Ameglio γνώριζε προσωπικά τη λειτουργία των αποικιακών μονάδων, την οργάνωσή τους και τη χρήση τους σε επιχειρήσεις.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι το 5ο Τάγμα που διοικούσε τη δεκαετία του 1890 ακολούθησε τον ίδιο στη Ρόδο το 1912.
Αντίθετα, η ιστορική έρευνα καταγράφει τη συμμετοχή του συγκεκριμένου τάγματος στις επιχειρήσεις της Λιβύης κατά τον ιταλοτουρκικό πόλεμο.
Χαρακτηριστική είναι η φωτογραφία του 5ου Τάγματος Ερυθραίων Ασκάρι στην Τρίπολη, στις 11 Φεβρουαρίου 1912, η οποία φυλάσσεται επίσης στο Museo Storico Italiano della Guerra. Η φωτογραφία καταγράφεται με αρχειακό αριθμό 405/221 και αποτελεί ασφαλώς χρονολογημένο τεκμήριο της παρουσίας του τάγματος στη Λιβύη, λίγους μήνες πριν από την κατάληψη της Ρόδου.
Η συνύπαρξη αυτών των γεγονότων δημιουργεί ένα ενδιαφέρον ιστορικό ερώτημα: υπήρξε μεταφορά κάποιου αποσπάσματος Ερυθραίων Ασκάρι από το λιβυκό μέτωπο στη Ρόδο ή οι στρατιώτες της φωτογραφίας έφτασαν με διαφορετική αποστολή;
Μέχρι σήμερα δεν έχει εντοπιστεί διαταγή μετακίνησης που να δίνει οριστική απάντηση.
Η κατάληψη της Ρόδου τον Μάιο του 1912
Στις αρχές Μαΐου 1912, ενώ ο ιταλοτουρκικός πόλεμος βρισκόταν σε εξέλιξη, η Ιταλία αποφάσισε να επεκτείνει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις της στα Δωδεκάνησα.
Ο στρατηγός Ameglio ανέλαβε τη διοίκηση του εκστρατευτικού σώματος που συγκεντρώθηκε στη βόρεια Αφρική με προορισμό τη Ρόδο.
Στις 2 Μαΐου 1912, επτά μεταγωγικά πλοία απέπλευσαν από το Τομπρούκ μεταφέροντας τις ιταλικές δυνάμεις. Ήταν τα Sannio, Europa, Verona, Toscana, Bulgaria, Cavour και Valparaiso.
Η απόβαση πραγματοποιήθηκε στις 4 Μαΐου 1912 στην ανατολική πλευρά της Ρόδου, στην περιοχή της Καλλιθέας. Την επόμενη ημέρα οι ιταλικές δυνάμεις κατέλαβαν την πόλη, ενώ οι επιχειρήσεις συνεχίστηκαν στο εσωτερικό του νησιού, με αποκορύφωμα τη σύγκρουση στην περιοχή της Ψίνθου.
Η δύναμη που αποβιβάστηκε αποτελούνταν κυρίως από μονάδες ιταλικού πεζικού, βερσαλιέρων, αλπινιστών, πυροβολικού και υποστήριξης.
Στις διαθέσιμες περιγραφές της αρχικής απόβασης δεν κατονομάζεται αυτοτελής μονάδα Ερυθραίων Ασκάρι.
Το γεγονός αυτό είναι καθοριστικό για την ιστορική ακρίβεια. Δεν έχει αποδειχθεί ότι οι Ασκάρι αποβιβάστηκαν στη Ρόδο μαζί με τον Ameglio στις 4 Μαΐου 1912.
Παραμένει πιθανό να υπήρχε μικρό απόσπασμα που δεν αναφέρεται στις συνοπτικές περιγραφές. Εξίσου πιθανό είναι να έφτασαν στο νησί αργότερα, στο πλαίσιο της οργάνωσης της ιταλικής στρατιωτικής διοίκησης.
Η φωτογραφία του Μανδρακίου, με χρονολόγηση 1912–1913, δεν επιτρέπει ακόμη να διακρίνουμε ποιο από τα δύο ενδεχόμενα συνέβη.
Η εγκατάσταση της ιταλικής στρατιωτικής διοίκησης
Μετά την κατάληψη της Ρόδου, οι Ιταλοί προχώρησαν στη συγκρότηση στρατιωτικής διοίκησης, στη δημιουργία εγκαταστάσεων και στην οργάνωση της φρούρησης των κατεχόμενων νησιών.
Το Μανδράκι αποτέλεσε σημαντικό σημείο της στρατιωτικής και ναυτικής παρουσίας τους.
Η παρουσία Ερυθραίων στρατιωτών στο λιμάνι, όπως προκύπτει από τη φωτογραφική συλλογή, μπορεί να σχετίζεται με αυτές τις δραστηριότητες.
Δεν γνωρίζουμε, ωστόσο, αν οι συγκεκριμένοι Ασκάρι αποτελούσαν μόνιμη φρουρά, αν βρίσκονταν στη Ρόδο προσωρινά ή αν συμμετείχαν σε κάποια στρατιωτική τελετή.
Ούτε μπορούμε να αποδώσουμε με βεβαιότητα σε αυτούς καθήκοντα αστυνόμευσης, κατασκευής έργων ή καταστολής του τοπικού πληθυσμού χωρίς συγκεκριμένα έγγραφα.
Η διάκριση έχει σημασία, καθώς η γενική δράση των αποικιακών στρατευμάτων σε άλλες περιοχές της ιταλικής επικράτειας δεν αρκεί για να αποδείξει ποια ήταν η αποστολή τους στη Ρόδο.
Οι στρατιωτικές εκθέσεις του Ameglio
Η έρευνα μας εντόπισε μια σειρά από στρατιωτικά έγγραφα που μπορούν να βοηθήσουν στην ανασύνθεση των πρώτων μηνών της ιταλικής κατοχής.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει έκθεση της 6ης Ειδικής Μεραρχίας, η οποία συντάχθηκε στη Ρόδο στις 2 Δεκεμβρίου 1912 και αποδίδεται στη διοίκηση του Ameglio.
Η έκθεση καταγράφεται στο αρχείο του ιταλικού Γενικού Επιτελείου Στρατού με στοιχεία AUSSME, L8/142/8171.
Σύμφωνα με τις βιβλιογραφικές αναφορές που εντοπίστηκαν, το υλικό αφορά την κατάληψη και τη στρατιωτική οργάνωση των Δωδεκανήσων και περιλαμβάνει στοιχεία για τη διάταξη των στρατευμάτων.
Παράλληλα, έχουν εντοπιστεί αναφορές του Ameglio για την κατάσταση στη Ρόδο, με ημερομηνίες 19 και 27 Μαΐου 1912, καθώς και μεταγενέστερα έγγραφα για τη διοίκηση των κατεχόμενων νησιών.
Τα τεκμήρια αυτά παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή προέρχονται από την ίδια τη στρατιωτική διοίκηση της εποχής.
Το 1919 και η δεύτερη ιστορική μαρτυρία
Η ιστορία των Ασκάρι στη Ρόδο δεν περιορίζεται στην περίοδο της αρχικής ιταλικής κατάληψης.
Μια διαφορετική μαρτυρία αφορά το 1919, όταν η Ιταλία επιχείρησε να ενισχύσει τη στρατιωτική παρουσία της στη Μικρά Ασία, χρησιμοποιώντας τη Ρόδο ως βάση των επιχειρήσεών της στην ανατολική Μεσόγειο.
Ο Ρόδιος συγγραφέας Γεώργιος Θ. Γεωργιάδης, στο έργο του Το Αιματηρόν Πάσχα του 1919, που εκδόθηκε το 1945, αποτελεί σημαντική πηγή για τα γεγονότα εκείνης της περιόδου.
Σε μεταγενέστερες ιστορικές αναφορές που αξιοποιούν το έργο του γίνεται λόγος για Αφρικανούς στρατιώτες των ιταλικών δυνάμεων και για τη μετακίνησή τους στο πλαίσιο των επιχειρήσεων του 1919.
Η περίοδος αυτή είναι διαφορετική από εκείνη του 1912–1913.
Στις αρχές του 1919 οργανώθηκε ιταλικό εκστρατευτικό σώμα για επιχειρήσεις στην Ανατολία. Η Ρόδος είχε σημαντικό ρόλο στη συγκέντρωση στρατευμάτων και στον συντονισμό των κινήσεων.
Μάλιστα, σε ιταλικό φιλοτελικό ιστορικό υλικό καταγράφεται η αναχώρηση του στρατιωτικού ταχυδρομείου αριθμός 94 από την Τεργέστη στις 11 Μαΐου 1919, με το ατμόπλοιο Leopolis, στο πλαίσιο των μετακινήσεων του εκστρατευτικού σώματος.
Η πληροφορία τεκμηριώνει στρατιωτικές μεταφορές προς την περιοχή, όχι όμως ειδικά μεταφορά Ασκάρι.
Επομένως, δεν γνωρίζουμε ακόμη αν οι Αφρικανοί στρατιώτες που αναφέρονται για το 1919 αποτελούσαν νέο στρατιωτικό τμήμα, αν είχαν προηγουμένως υπηρετήσει στη Ρόδο ή αν επρόκειτο για διαφορετικές μονάδες από εκείνες που εμφανίζονται στη φωτογραφία του 1912–1913.
Η ιστορική έρευνα οφείλει να αντιμετωπίσει τις δύο περιόδους χωριστά.
Οι Ασκάρι και η τοπική κοινωνία
Η παρουσία Αφρικανών στρατιωτών σε ένα νησί της ανατολικής Μεσογείου, στις αρχές του 20ού αιώνα, δεν θα μπορούσε παρά να αποτελεί ιδιαίτερη εικόνα για την τοπική κοινωνία.
Οι στρατιώτες αυτοί προέρχονταν από διαφορετικές γεωγραφικές και πολιτισμικές περιοχές και υπηρετούσαν έναν ευρωπαϊκό αποικιακό στρατό, ο οποίος βρισκόταν πλέον σε ένα νησί που είχε μόλις περάσει από την οθωμανική στην ιταλική κατοχή.
Η εμφάνισή τους στη Ρόδο συνδέει την τοπική ιστορία με γεγονότα που εκτυλίσσονταν πολύ πέρα από το Αιγαίο: την ιταλική επέκταση στην Αφρική, τον πόλεμο στη Λιβύη και τον ανταγωνισμό των ευρωπαϊκών δυνάμεων στην ανατολική Μεσόγειο.
Δεν έχουν εντοπιστεί μέχρι στιγμής επαρκείς μαρτυρίες που να επιτρέπουν ασφαλή περιγραφή των καθημερινών σχέσεων των συγκεκριμένων στρατιωτών με τους κατοίκους της Ρόδου.
Παραμένουν επίσης αναπάντητα ερωτήματα για τον αριθμό τους, τη διάρκεια της παραμονής τους, τους χώρους στρατωνισμού και την ενδεχόμενη συμμετοχή τους σε στρατιωτικές ή αστυνομικές επιχειρήσεις.
Αυτά τα κενά δεν μειώνουν την αξία της φωτογραφικής μαρτυρίας. Αντίθετα, δείχνουν πόσο μεγάλο μέρος της ιστορίας της πρώτης περιόδου της Ιταλοκρατίας παραμένει ανεξερεύνητο.
Ένα ιστορικό κεφάλαιο που παραμένει ανοιχτό
Η έρευνα για τους Ασκάρι της Ρόδου αποκαλύπτει μια λιγότερο γνωστή διάσταση της ιταλικής κατοχής.
Η φωτογραφία που χρονολογείται στο 1912–1913, η στρατιωτική σταδιοδρομία του Ameglio στην Ερυθραία, οι επιχειρήσεις του ιταλοτουρκικού πολέμου και οι μεταγενέστερες αναφορές του 1919 δημιουργούν ένα σημαντικό σύνολο ιστορικών ενδείξεων.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η παρουσία Ερυθραίων Ασκάρι στη Ρόδο δεν πρέπει να συνδέεται αποκλειστικά με το 1919. Η φωτογραφική συλλογή του ιταλικού πολεμικού μουσείου υποδεικνύει παρουσία τους ήδη κατά την πρώτη περίοδο της Ιταλοκρατίας.
Παράλληλα, η έρευνα δεν έχει ακόμη απαντήσει στο σημαντικότερο ερώτημα: πότε ακριβώς αποβιβάστηκαν για πρώτη φορά οι Ασκάρι στη Ρόδο;
Δεν έχει επίσης εξακριβωθεί αν έφτασαν μαζί με το εκστρατευτικό σώμα του Ameglio στις 4 Μαΐου 1912 που είναι ένα πολύ πιθανό σενάριο ή με μεταγενέστερη στρατιωτική αποστολή.
Η απάντηση ενδέχεται να βρίσκεται στις διαταγές της 6ης Ειδικής Μεραρχίας, στα ημερολόγια των μεταγωγικών πλοίων, στα στρατιωτικά μητρώα ή στο πρωτότυπο φωτογραφικό αρχείο του Edoardo de Merzlyak.
Μέχρι να εντοπιστούν αυτά τα στοιχεία, η ιστορική φωτογραφία του Μανδρακίου παραμένει ένα από τα σημαντικότερα γνωστά τεκμήρια για την παρουσία των Ερυθραίων Ασκάρι στη Ρόδο κατά τα πρώτα χρόνια της ιταλικής κατοχής.
Ιστορική έρευνα Πάνος Παπαγεωργίου
Rodosreport.gr
