Στις 2 Φεβρουαρίου 1950, στο Μόναχο, πεθαίνει ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή (Constantin Carathéodory) ένας Έλληνας επιστήμονας που άφησε σημαντικό αποτύπωμα στη σύγχρονη επιστήμη. Ένα λαμπρό μυαλό, από το οποίο μάλιστα ζήτησε βοήθεια για ένα πρόβλημα που «καίει» τη Σχετικότητα, ο ίδιος ο Άλμπερτ Αϊνστάιν.
Από τα εργοτάξια στην κορυφή της επιστήμης
Η βιογραφία του Καραθεοδωρή δεν ξεκινά σε αμφιθέατρο. Ξεκινά σε μια ζωή με μετακινήσεις, γλώσσες, διπλωματία και μια Ευρώπη που αλλάζει ραγδαία. Γεννιέται στο Βερολίνο το 1873, μεγαλώνει σε μεγάλο βαθμό στις Βρυξέλλες και σπουδάζει μηχανικός.
Πριν γίνει ο μαθηματικός που θα αναφέρουν γενιές επιστημόνων, δουλεύει ως μηχανικός στην Αίγυπτος, σε έργο που συνδέεται με το Asyut Barrage. Εκεί, στις «νεκρές» ώρες, αντί να ξεκουράζεται, βουτά σε βιβλία Ανάλυσης και παίρνει την απόφαση που αλλάζει τα πάντα: αφήνει την ασφαλή καριέρα και επιστρέφει στην Ευρώπη για να αφοσιωθεί στα μαθηματικά.
Το Γκέτινγκεν και οι δάσκαλοι μιας χρυσής εποχής
Το επόμενο κεφάλαιο γράφεται στα κορυφαία πανεπιστήμια της Γερμανίας. Στο Humboldt University of Berlin ξεκινά συστηματικά τις σπουδές του στα μαθηματικά και λίγο μετά βρίσκεται στο University of Göttingen, ένα από τα μεγάλα εργαστήρια ιδεών της εποχής. Εκεί, κάνει διδακτορικό υπό τον Hermann Minkowski και κινείται δίπλα σε μορφές όπως ο David Hilbert και ο Felix Klein.
Η καριέρα του συνεχίζεται σε πανεπιστημιακές έδρες και τεχνικά ιδρύματα, από το Βόννη έως το Ανόβερο και το Μπρεσλάου, σημερινό Βρότσλαβ, πριν επιστρέψει στο Γκέτινγκεν.
Γιατί ο Καραθεοδωρή θεωρείται από τους κορυφαίους επιστήμονες του 20ού αιώνα
Ο Καραθεοδωρή έβαλε τη σφραγίδα του σε πεδία που σήμερα είναι θεμέλια για την Ανάλυση, την Πιθανότητα, τη Φυσική και ό,τι ακουμπά μαθηματική μοντελοποίηση.
Στη θεωρία μέτρου, η σκέψη του συνδέεται με τον τρόπο που «χτίζονται» μέτρα από πιο απλές κατασκευές, μια ιδέα που εμφανίζεται ξανά και ξανά όταν μιλάμε για τυχαίες μεταβλητές, ολοκληρώματα και σύγχρονες αποδείξεις. Στη γεωμετρία και στη βελτιστοποίηση, το όνομά του μπαίνει σε θεώρημα που εξηγεί πώς ένα σημείο μέσα σε ένα «κυρτό» σύνολο μπορεί να γραφτεί με λίγα μόνο σημεία-«μάρτυρες» γύρω του, κάτι που ακούγεται αφηρημένο, αλλά είναι εργαλείο σε αλγορίθμους και εφαρμογές.
Η θερμοδυναμική, η Σχετικότητα και η επιστολή που έμεινε
Υπάρχει όμως κι ένα πεδίο που δείχνει καθαρά τη σπάνια ικανότητά του να κινείται ανάμεσα σε καθαρά μαθηματικά και Φυσική: η θερμοδυναμική. Ο Καραθεοδωρή επιχείρησε μια αξιωματική θεμελίωση, μια διατύπωση που να στέκεται αυστηρά, χωρίς «τρύπες» λογικής, την ώρα που η Φυσική έψαχνε στερεό έδαφος κάτω από τις μεγάλες έννοιες όπως «θερμότητα» και «εντροπία». Η δουλειά του συνεχίζει να συζητιέται στη σύγχρονη βιβλιογραφία ακριβώς επειδή προσπάθησε να πει το δύσκολο με καθαρούς κανόνες.
Και κάπου εδώ μπαίνει ο Αϊνστάιν. Υπάρχει τεκμηριωμένη αλληλογραφία μεταξύ τους, με επιστολή του Αϊνστάιν προς τον Καραθεοδωρή στις 6 Σεπτεμβρίου 1916 και απάντηση του Καραθεοδωρή στις 16 Δεκεμβρίου 1916, καταγεγραμμένες στα Collected Papers του Αϊνστάιν.
Στο πιο διάσημο απόσπασμα που κυκλοφορεί από εκείνη την ανταλλαγή, ο Αϊνστάιν, εντυπωσιασμένος από μια μαθηματική «παράγωγη» που του έλυσε το τοπίο, φτάνει να γράψει: «If you, however, answer the question about the closed time trajectories, I will appear before you with my hands folded.»
Και η πιστή απόδοση στα ελληνικά: «Αν όμως απαντήσεις στο ερώτημα για τις κλειστές χρονοτροχιές, θα εμφανιστώ μπροστά σου με τα χέρια διπλωμένα.»
Δεν χρειάζεται να είσαι φυσικός για να πιάσεις το υπονοούμενο. Ο Αϊνστάιν μιλά για μια δυσκολία που ακουμπά τη δομή του χωροχρόνου. Ζητά από έναν μαθηματικό να φωτίσει ένα σκοτεινό σημείο με εργαλεία που εκείνος ξέρει καλύτερα: τις μεταβολές, τους μετασχηματισμούς, τη βαθιά γεωμετρία των εξισώσεων.
Η Ελλάδα, η Σμύρνη και μια βιβλιοθήκη που σώθηκε
Παρότι έζησε κυρίως εκτός Ελλάδας, η σχέση του με την ελληνική παιδεία ήταν ενεργή. Η ελληνική κυβέρνηση τού ζητά να οργανώσει ένα νέο πανεπιστήμιο στη Σμύρνη, την Ιωνική Πανεπιστημιακή προσπάθεια της εποχής. Ταξιδεύει στην Ευρώπη για να αγοράσει βιβλία και εξοπλισμό, κυνηγώντας την ιδέα μιας πανεπιστημιακής εστίας που θα στεκόταν στο ύψος των μεγάλων σχολών.
Όταν έρχεται η καταστροφή του 1922, ο Καραθεοδωρή καταφέρνει να διασώσει τη βιβλιοθήκη και μέρος του υλικού και να τα μεταφέρει στην Αθήνα, όπου διδάσκει και εργάζεται μέχρι να επιστρέψει στη Γερμανία.
Αργότερα, καλείται ξανά για ζητήματα αναδιοργάνωσης της ανώτατης εκπαίδευσης, ενώ διατηρεί έναν ρόλο ανθρώπου που βλέπει τη γνώση ως δημόσιο έργο.
Το Μόναχο και η υστεροφημία ενός «ήσυχου» γίγαντα
Από το 1924 και μετά, η έδρα του είναι στο Ludwig Maximilian University of Munich. Εκεί συνεχίζει να παράγει, να διδάσκει και να χτίζει σχολή, σε μια εποχή που η Ευρώπη περνά πολέμους, καθεστώτα, αναταράξεις. Εκλέγεται και στη Bavarian Academy of Sciences and Humanities, ενώ το 1928 γίνεται ο πρώτος visiting lecturer της American Mathematical Society και ταξιδεύει στις ΗΠΑ, με στάση και στο Harvard University.
Πεθαίνει στις 2 Φεβρουαρίου 1950 και, σύμφωνα με βιογραφικές αναφορές, ενταφιάζεται στο Waldfriedhof Munich.
Η κληρονομιά του σήμερα φαίνεται σε κάτι απλό: το όνομά του εμφανίζεται σαν «υπογραφή» σε εργαλεία που δουλεύουν αθόρυβα μέσα σε βιβλία, αποδείξεις, μοντέλα, εφαρμογές. Κι όταν ο Αϊνστάιν τον πλησιάζει με επιστολές, αυτό δεν είναι φιλοφρόνηση. Είναι ένδειξη ότι ο Καραθεοδωρή στεκόταν στο σημείο όπου η πιο προχωρημένη Φυσική χρειάζεται τα πιο καθαρά μαθηματικά για να προχωρήσει.
